اللّهُمَّ صَلِّ عَلی فاطِمَةَ وَ اَبیها وَ بَعْلِها وَ بنیها وَالسِّرِّ الْمُسْتَوْدَعِ فیها بِعَدَدِ ما اَحاطَ بِه عِلْمُکَ

معاونت پژوهش و فناوری برگزار کرد : رویداد کافه تفکر با عنوان «گفتگو درباره کتاب پروای دیگران»

۱۸ دی ۱۴۰۰ | ۱۱:۰۸ کد : ۶۶۸۹ اخبار
تعداد بازدید:۲۷۷
معاونت پژوهش و فناوری برگزار کرد : رویداد کافه تفکر با عنوان «گفتگو درباره کتاب پروای دیگران»

 

نشست علمی « گفتگویی درباره کتاب پروای دیگران، درآمدی برفلسفۀ اخلاق مراقبت » با حضور نویسنده این کتاب، سرکارخانم دکتر مریم نصراصفهانی؛ استادیار گروه فلسفه و عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی وخانم دکترعالیه نوری عضو هیات علمی واحد تهران غرب بعنوان مدیرجلسه در روز چهارشنبه مورخ 1400/10/15 در محل کتابخانه دانشکده مدیریت و علوم انسانی مجتمع پیامبر اعظم (ص) با مشارکت حضوری و مجازی تعدادی از اعضاء هیات علمی  برگزار گردید.

مدیرجلسه در ابتدا با تسلیت و تعزیت فرارسیدن سالروز شهادت حضرت زهرا (س) و ایام سوگواری فاطمیه(س)  به ضرورت و نیاز مبرم جامعه بشری امروز به الگوگیری از سیره و سبک زندگی آن وجود قدسی تاکیید نمود و به معرفی اجمالی کتاب « پروای دیگران » پرداخت ؛

این کتاب درآمدی است بر فلسفه اخلاق مراقبت، انسان ها با شنیدن واژه مراقبت عمدتاً مادر را به یاد می آورند، یا انسانی را که در لحظات سخت و موقعیت های پیچیده زندگی، مانند فرشته نجات ما را از ناتوانی، پریشانی، ناامیدی بیرون آورده است. همه ما خاطراتی ازین دست داریم که حتی یادآوریش قلبمان را گرم می کند و گاه آرزو می کنیم که ایکاش دوباره از چنین توجهی بهرمند باشیم. غالبا خلوت خانه را دارای چنین ویژگی هایی می دانیم ؛ آرامش، امنیت، مراقبت... اما واقعا اگر جهانی که در آن زندگی می کنیم با مراقبت بیشتر انسانها از یکدیگر همراه شود طبعا جهان بهتری خواهد بود و در ادامه فصل های کتاب معرفی شد :

  1. احساسات و اخلاق - تاریخ احساسات در فلسفه
  2. پروا تاریخچۀ مفهوم پروا - اهمیت پروا در روانکاوی و روانشناسی - عناصرضروری برای ایجاد پرواداری
  3. اخلاق پرواداری زنانه نگر و پروای مادرانه تولد نظریه اخلاق مراقبت / پرواداری لزوم مفهوم پردازی دوباره در فلسفه اخلاق ( عمومی، خصوصی، عقل، احساس/خود، دیگری ).
  4. پروا/ گفتگو/ تعلیم وتربیت فلسفه دیالوگ پروا و تربیت اخلاقی- خانه / مدرسه/ الگوی تربیت اخلاقی برمبنای اخلاق پروا
  5. خودپروایی و دیگر پروایی انتقادات به نظریه اخلاق پرواداری.

سپس با توجه به وجود معادل هایی در ترجمه های فار سی موجود برای نظریه اخلاقی «  ETHICS OF CARE  » مانند : اخلاق مراقبت، اخلاق غمخواری، اخلاق تیمارداری، اخلاق مادرانگی ، درباره چرایی انتخاب معادل جدید - اخلاق پرواداری -  از نویسنده کتاب پرسش هایی مطرح کرد.

خانم دکتر نصر درپاسخ به این سئوال گفت : واژه  « پروا »  بهترین معادلیست که می توان در برابر واژه CARE  نهاد تا معنای توجه ، مراقبت، التفات و اضطراب را توأمان داشته باشیم . پروا درعین حال این امتیاز را نسبت به واژه هایی مانند مراقبت دارد که رواج کمتر آن توجه مخاطب را  به ژرفا و تابیدگی این واژه جلب می کند وتوجه به افسانه کورا ( ریشه واژه care  ) که هر دو معنا ( تیمارداری و اضطراب وجودی ) را درخود موید این معناست.

سپس نویسنده کتاب، با شرح مختصری از فصول پنجگانه آن به توضیح مفهوم اخلاق پرواداری و عناصرضروری برای ایجاد پرواداری ( آگاهی، استمرار، بردباری، صداقت، اعتماد، فروتنی، امید و شجاعت ) در اخلاق پرداخت.

اخلاق پرواداری، با این اندیشه که مردان با اصطلاحاتی مانند عدالت و زنان با اصطلاحاتی مانند مراقبت می‌اندیشند به دنبال ایجاد تغییراست. این نظریه اخلاقی که عمدتا منشایی فمنیستی دارد، با یا بدون نگاه سیاسی به این مسئله عمدتاً به برتری اخلاق زنانه بر اخلاق مردانه اعتقاد دارد و بر تقدّم نیازها بر حقوق و عشق و محبت بر وظایف تاکید می‌کند. این دیدگاه، پیروی کورکورانه از قوانین را نادرست می‌داند و به دنبال طرح الگویی برای ‌نظریه اخلاقی است که بر توجه به دیگران و مراقبت خودجوش از انسان‌ها مبتنی‌ باشد. این نگرش، در عین تایید تفاوت فضایل و رذایل مردانه و زنانه، می‌کوشد برتری شأن و ارزش اخلاقی زن بر مرد و در نتیجه، برتری خلق و خوی ومنش زنانه بر مردانه و لزوم اصلاح خلقیات مردانه و جایگزینی آن با خصال و منش‌های‌زنانه را اثبات کند. البته در این باره نگرش‌های افراط  و تفریطی نیز وجود دارد. ولی در نگاهی معتدل، طرفداران اخلاق پرواداری معتقدند که اخلاق سنتی، اخلاق را از بنیادی‌ترین ریشه‌های آن آغاز نکرده بلکه از عدالت و قانون مداری آغاز کرده است. درحالی که، مراقبت و دل‌سوزی در قیاس با عدالت و قانون‌مداری ریشه‌ای‌تر است. نتیجه این اشتباه سنت اخلاقی در فرهنگ غرب تربیت انسان‌هایی است که به دنبال سلطه بر سایر همنوعان، حتی حیوانات و تصرّف بی حدوحصر در محیط زیست ‌اند. شعار این رهیافت اخلاقی این است که، خصایص زنانه‌ای مثل‌مراقبت، دلسوزی، خیرخواهی و پرورش مهرورزی، به لحاظ اخلاقی، از خصایص مردانه‌ای مثل عقلانیت، عدالت و استقلال با اهمیت ترند.  البته این‌حرف بدان معنا نیست که مردان نمی‌توانند در آن سهیم شوند، همان‌قدر که‌حکایت از آن ندارد که لاجرم می‌خواهیم بگوییم زنان نمی‌توانند به نظام‌های سنتی‌اخلاق روی آورند. ولی اخلاق مبتنی بر پرواداری از دل تجربه زنان‌پدیدار می‌شود.

 گلیگان نماینده شاخص این رهیافت ( یک روان شناس اخلاق نوکلبرگی ) اظهار می‌دارد که زنان به هر دلیل مایل‌اند با لحن مراقبت، که بر روابط عینی و واقعی مبتنی است، سخن بگویند، نه با لحن عدالت، که بر اموری‌ انتزاعی اهتمام دارد. وی در نقد نظریه کلبرگ در باب رشد و تحول اخلاقی مدعی است، علت ضعیف عمل کردن زنان در معیار کلبرگ این بوده که ‌این معیار تنها برای سنجش رشد اخلاقی مردان تعبیه شده و از اندازه‌گیری ‌ویژگی‌های اخلاقی زنان، که بر پایه عناصر راه‌گشای مراقبت و دل‌سوزی ‌استوار است، غفلت کرده است.

در ادامه مدیر جلسه افزود :

پرواداری در همه ادیان بویژه در اسلام ستوده شده است اما آیا نگاه جنسیتی به اخلاق آن گونه که اخلاق پرواداری را ویژه زنان بدانیم یا مانند برخی فمنیست ها درپی مسلّط نمودن آن بر نظام های اخلاقی جوامع باشیم عملی بخردانه است؟ شاید بازتاب تنفّر زنان جوامع غربی نسبت به فرهنگ رایج خودشان باشد.

سیر اندیشه از زمان ارسطو که با توجه به تفاوت های زیستی زن و مرد از نظر اخلاقی بین این دو جنس تفاوت قایل شد و نتیجتاً مرد را برتری داد و این باور در طول تاریخ ادامه پیدا کرد و برتری اخلاقی مردان بر زنان نیز در فرهنگ جوامع غربی مسلّم شد. حتی فروید در قرن بیستم بیان کرد که زنان نسبت به مردان و جایگاه زیستی آنان حسادت می کنند و بعداً  کلبرگ هم در نظریه رشد اخلاقی اش دختران را عقب تر از پسران دانست.

مقابله با چنین نگاهی و دور شدن از فرهنگ اصیل وحیانی، باعث شده تا نظریه اخلاق پرواداری یا مراقبت که از نظریات جدید در حوزه فلسفه اخلاق است و اغلب نظریه پردازان آن را فیلسوفان زن آمریکایی تشکیل داده اند بعنوان راه نجات یا قیامی علیه نظام سنتی اخلاق در غرب رخ بنمایاند و قصد تسلط بر نظام های اخلاقی را داشته باشد.

اما در فرهنگ اسلامی نگاه خداوند به انسان از آن روی که انسان است هدایت او به مسیر فهم آیین بندگیست. زن یا مرد بودن دلیل برتری یا فروتر بودن قدر انسان نیست بلکه ملاک و معیار، تقوی است. آیه شریفه سوره حجرات مؤیّد این معناست.

یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَىٰ وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ.

آیه 30 سوره کهف هم به ما یادآوری می کند که اهل ایمان و عمل صالح باشیم فرقی در زن و مرد بودن ندارد اجر انسان نیکوکار ضایع نمی شود.  اِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لَا نُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا

بویژه در سنت دینی ما بر ضرورت توجّه به روح عمل و گذر از ظاهر تاکید شده و گویای این نکته اســت که هدف از وضع قوانین و قواعد کلی اخلاقی، تســهیل قدرت تصمیم گیری و اقدام اخلاقی مناسب است نه آن که خودش به مانعی در جهت رفتار اخلاقی تبدیل بشود. بطور مثال دروغگویی رذیلتی است که در نظام اخلاقی ما از همه رذایل دیگر پلید تر شمرده شده و مسلمانان از آن منع و نهی شده اند با این وصف زمانی که جان انسان بیگناهی در خطر باشد، حفظ جان وی نسبت به راستگویی اولویت می یابد.

در اخلاق اجتماعی اسلام هم از اصول عدالت، احسان، تقدم معنویت بر مادیت و رعایت اولویت ها می توان یادکرد.  اصل احسان مکمل اصل عدالت معرفی می شود و در توضیح اصل اولویت، این نکته به ما گوشزد می شودکه تکلیف ما در برابر همگان یکسان نیست و به اندازه ای که با افراد رابطه نزدیکتری داریم تکلیف ما بیشتر است  در متون اخلاقی اسلامی ما بر تقدّم محبت و احسان بر عدالت به شکل های گوناگونی تأکید شــده اســت.

قرآن کریم نیز به ما تذکر می دهد که :

وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئًا ۖ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا وَبِذِی الْقُرْبَىٰ وَالْیَتَامَىٰ وَالْمَسَاکِینِ وَالْجَارِ ذِی الْقُرْبَىٰ وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِیلِ وَمَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ مَنْ کَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا. نساء 36

وَ إِذْ أَخَذْنا میثاقَ بَنی‌ إِسْرائیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً وَ ذِی الْقُرْبی‌ وَ الْیَتامی‌ وَ الْمَساکینِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ أَقیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاَّ قَلیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ. بقره 83

خانم دکتر نصر در ادامه انتقادات صورت گرفته به نظریه اخلاق پرواداری را از منظر اندیشمندانی چون جین همپتن بیان نمود و به سوالات حاضران درباره ابعاد گوناگون اخلاق پرواداری پاسخ داد.

این نشست علمی با تسلیت و تعزیت ایام فاطمیه ( س) و ذکر صلوات خاصه حضرت زهرا (س) و سپاس از حضور نویسنده محترم و همراهان حضوری و مجازی جلسه در ساعت 11/30 به پایان رسید.

کلید واژه ها: اخلاق نظریه اخلاق فلسفه اخلاق سنتی اخلاق اخلاق پرواداری اخلاق مراقبت اخلاقی نظام اخلاقی نظریه اخلاقی مراقبت